Sorgum-Sudan Otu mu, Mısır Silajı mı,
Maralfalfa mı?

Üç Bitki, Üç Ayrı Yol

Sorgum-sudan otu (sorgum × sudan otu melezi) tek yıllıktır, tohumla ekilir, sıcakta hızlı büyür ve biçildikçe yeniden sürer. Mısır silajı da tek yıllıktır ama tek biçimliktir; koçanındaki dane sayesinde enerjisi yüksektir. Maralfalfa ise fil otunun (Pennisetum purpureum) bir çeşididir. Asıl adı Pakchong-1'dir, kökeni Tayland'dır. Çok yıllıktır ve tohumla değil çelikle çoğalır; bir kez dikilir, ömrü 15 yıla yakındır.

Sudan otu ile Maralfalfa'yı ikili olarak Sudan Otu mu Maralfalfa mı? sayfasında, sorgum çeşitlerini Sorgum Yem Bitkisi sayfasında anlattık. Burada üçünü yan yana koyuyoruz.

Üçlü Karşılaştırma Tablosu

Sudan Otu Zehirlenmesi: Prussik Asit ve Nitrat Nasıl Önlenir?

Sorgum ve sudan otunda iki ayrı risk vardır. Prussik asit (HCN) genç bitkide, dondan ve kuraklıktan sonra yükselir. Nitrat ise kuraklıkta ve fazla azotlu gübrede birikir. İkisi de hayvanı öldürebilir. Yapılacaklar:

• 60 cm kuralı. HCN bitki 50–60 cm olana kadar artar, sonra azalır; 100 cm'de sorun önemini yitirir. Otlatmadan ya da yeşil biçimden önce bitki en az 60 cm olmalı. Kaynak: Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, 2024.
• Yeni sürgüne dikkat. Biçimden sonra gelen genç sürgünde risk yeniden başlar. Genç yaprak ve sürgünlerde HCN saptakinin 2–25 katı olabilir; yeniden otlatma için sürgünün 60–75 cm olması beklenir. Kaynak: Manitoba Tarım Bakanlığı (Kanada).
• Dondan sonra bekleyin. Don hücreleri parçalar, HCN açığa çıkar. Öldürücü dondan sonra en az 7–10 gün otlatmayın, biçmeyin. Kaynak: NDSU Extension, 2023.
• Kuraklıktan sonra bekleyin. Kuraklıkta bodur kalan bitki hem HCN hem nitrat biriktirir. Kuraklığı bitiren yağmurdan ya da sulamadan sonra hasadı yaklaşık 7 gün erteleyin. Kaynak: NC State Extension.
• Silajı erken açmayın. Fermantasyon HCN'yi büyük ölçüde düşürür. Silajı en az 3 hafta bekletmeden yedirmeyin; bazı kaynaklar 6–8 hafta önerir. Kaynak: NC State ve Ohio State Extension.
• Nitrat kurumakla gitmez. Kuru ota çevirmek nitratı azaltmaz. Şüphede yem analizi yaptırın, otu başka yemle seyreltin. Kaynak: Ohio State University Extension.
• Aç hayvanı salmayın. Riskli otu vermeden önce hayvanı kuru otla doyurun. Belirti görürseniz hemen veteriner çağırın.

Mısırda prussik asit sorunu yoktur, ama kuraklık stresindeki mısırda da nitrat birikebilir. Maralfalfa'da prussik asit sorunu bildirilmez; dikkat edilecek konu oksalattır (aşağıda: uzun süre tek kaba yem yapılmaz, atlarda tek yem olarak verilmez). Fil otu grubunda oksalat bulunur; oksalat yemdeki kalsiyumu bağlar ve kalsiyum-fosfor dengesini bozabilir. Oksalatlı tropik otlarla beslenen atlarda bu bozukluk “big head” denen kemik hastalığına yol açabilir; geviş getirenler daha az etkilenir. Oksalat düzeyi gübreleme, mevsim, çeşit ve hasat düzenine göre değişir. Bu yüzden Maralfalfa'yı uzun süre tek kaba yem olarak değil diğer kaba yemlerle karışık verin; at besliyorsanız ayrıca dikkatli olun. Kaynak: Rahman, M. M. ve Kawamura, O. (2011), “Oxalate Accumulation in Forage Plants: Some Agronomic, Climatic and Genetic Aspects”, Asian-Australasian Journal of Animal Sciences 24(3): 439–448. Ayrıca aşırı azot her yem bitkisinde nitrat riskini artırır; biz kimyasal gübre önermiyoruz, ahır gübresi ve kompostu öne alıyoruz (Maralfalfa gübre rehberi).

Sudan Otu Balya Olur mu?

Olur, ama kolay değildir. Sorgum ve sudan otunun sapı kalındır. Sap kuruyana kadar yaprak kurur, ufalanır ve döker; balyada geriye çoğunlukla sap kalır. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü bu yüzden sorgum ve sudan otunun yeşil ot ya da silaj olarak kullanılmasını önerir. Kuru balya yapacaksanız ince saplı sudan otunu seçin, erken biçin ve ot tam kurumadan balyalamayın; nemli balya ısınır, küflenir.

Aynı kural Maralfalfa için de geçerli: Maralfalfa da kalın saplıdır, asıl kullanımı taze yem ve silajdır. Kuru balya istiyorsanız ince saplı Odot daha uygundur; hesabını Odot balya verimi sayfasında yaptık.

Sudan Otu Kaç Kere Biçilir?

Sulu ana üründe genellikle 2–4 kez. İkinci ürün olarak, yani hububat hasadından sonra ekildiğinde, çoğu zaman tek biçimlik silaj için yetiştirilir. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, çok uygun koşullarda 6–7 biçime kadar çıkılabildiğini bildirir, ama bu uzun sıcak sezon ve bol su ister.

• İlk biçim: melez çeşitlerde ekimden 40–45 gün, sorgum ve sudan otunda 50–55 gün sonra.
• Biçim boyu: bitki 100–120 cm olduğunda; en uygun zaman salkımın kından çıkmaya başladığı dönemdir.
• Silaj için: tanelerin süt olum dönemi.
• Geç kalırsanız: verim artar ama protein ve sindirilebilirlik düşer.

Kaynak: Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, “Sorgum Sudan Otu Yetiştiriciliği”, Ankara 2024.

Sorgum-Sudan Otu Dekara Verim ve Protein

Verim bölgeye ve biçim sayısına göre çok oynar. Sitemizdeki verim tablosunda sudan otu için yılda 12–25 ton/dönüm, sorgum için 8–14 ton/dönüm yeşil ot veriyoruz. Konya Çumra'da arpadan sonra ikinci ürün olarak ekilen sorgum-sudan çeşitlerinde dekardan 7–9,4 ton, Afyon Bolvadin'deki ikinci ürün denemesinde ise ekim yöntemine göre 17 tona kadar yeşil ot ölçülmüştür. Aynı Bolvadin denemesinde ikinci ürün silajlık mısır da dekardan 12,3 ton verdi; deneme rakamları ülke ortalamasının üstündedir. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü broşürü ise sorgum ve sudan otu için 6–7 biçimde toplam 8–10 ton/da yeşil ot bildirir. Kaynak: Çoban ve Acar, Bahri Dağdaş Bitkisel Araştırma Dergisi, 2018; Süer ve Acar, aynı dergi, 2019; Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, “Sorgum Sudan Otu Yetiştiriciliği”, 2024.

Protein tarafında sudan otu %9–12, sorgum %8–10 ham protein içerir. Aynı ikinci ürün denemelerinde melezin ham proteini %6–8 arasında ölçülmüştür; biçim geciktikçe protein düşer. Mısır silajı %7–8'dir. Taze Maralfalfa %14–18, Maralfalfa silajı %10–16 ham protein verir; yine de proteinde baklagillerin yeri ayrıdır, yonca %18–22'dir (Maralfalfa mı Yonca mı?).

Hesap: Yıllık İhtiyacınız İçin Kaç Dönüm Gerekir?

Yıllık yeşil yem ya da silaj ihtiyacınızı ton olarak yazın; üç bitki için yaklaşık alanı görün. İhtiyacınızı bilmiyorsanız önce kaba yem ihtiyacı hesaplama sayfasına bakın.

Bu hesabı doğru okuyun. Rakamlar yaş ağırlıktır. Mısır silajının kuru maddesi ve enerjisi tonu başına daha yüksektir; taze Maralfalfa daha sulu bir yemdir. Yani ton ton kıyas Maralfalfa'yı olduğundan iyi gösterir. Rasyonda gerçek karşılığı için yem rasyonu hazırlama sayfasını kullanın. Hesabın asıl söylediği: çok yıllık bitki aynı yemi daha küçük alandan verir, ama o alanı yıllarca bağlar ve sularsınız.

Tire Tarlamızdan: Maralfalfa'da Neyi Göze Almalısınız?

Biz İzmir Tire'deki (Işıklı Köyü) tarlamızda Maralfalfa, Odot ve Red Napier yetiştiriyoruz; sorgum-sudan otu ya da mısır yetiştirmiyoruz. Bu yüzden bu iki bitkinin rakamlarını kamu kaynaklarından verdik. Maralfalfa tarafında ise tarlada gördüğümüz şunlar:

• İlk yıl sabır ister. İlk hasat dikimden yaklaşık 100 gün sonra, bitki 3–3,5 m boylandığında gelir. İlk yıl verim tam kapasiteye ulaşmaz; 2. yıldan itibaren tam verim.
• Sonrası düzenlidir. İlk hasattan sonra 80–90 günde bir biçilir, yılda 2–4 hasat alınır. Biçim yerden 10–15 cm yüksekten yapılır.
• Kışın uykuya yatar. İlkbaharda yeniden sürer. −8 °C'nin altına düşen yerlerde ilk kış malç ve elyaf örtü gerekir (Maralfalfa kışın olur mu?).
• Suyu sever. Mısırın yaklaşık üçte biri kadar su ister, susuzluğa dayanıklıdır ama susuz bırakılmaz (sulama rehberi).
• Dikim zamanı. Toprak sıcaklığı 5 °C'yi geçince dikilir.

Hangi Durumda Hangisi?

Mısır silajı yerine ne kullanılır? Suyu kısıtlı arazide en yakın yıllık alternatif silajlık sorgum ya da sorgum-sudan otudur. Sulanabilir kalıcı parselde Maralfalfa kaba yemin bir kısmını karşılayabilir. Hiçbiri tek başına her şeyi çözmez. Diğer seçenekler için Mısır yerine ne ekilir? sayfasına bakın. Hangi bitkiyi seçerseniz seçin silajı doğru basmak verimden önce gelir: Silaj nasıl yapılır?

Sık Sorulan Sorular