Yonca Nedir?
Ekimi, Verimi, Besin Değeri

Yonca Nedir? Çok Yıllık Bir Baklagil

Yonca, baklagiller ailesinden çok yıllık bir yem bitkisidir. Bilimsel adı Medicago sativa'dır. Köklerindeki yumrucuklarda yaşayan bakteriler havanın azotunu bağlar; bu yüzden yonca azotlu gübreye pek ihtiyaç duymaz ve bozulduğunda toprağa azotça zengin bir tarla bırakır. Bir kez ekilir, birkaç yıl boyunca yılda birçok kez biçilir.

Samsun Büyükşehir Belediyesi'nin çiftçi yayını yoncayı, iyi besleme özelliği ve yüksek verimi yüzünden "yem bitkilerinin kraliçesi" diye anar ve protein, vitamin ve mineral yönünden diğer yem bitkilerinden zengin olduğunu yazar¹. Iğdır Üniversitesi'nin çalışması da aynı adlandırmayı aktarır ve Türkiye'yi yoncanın önemli bir gen merkezi olarak gösterir². Yonca yeşil ot, kuru ot (balya), silaj, pelet ve yonca unu olarak kullanılır¹.

Tarlamızda yonca yetiştirmiyoruz; bu sayfadaki rakamlar kamu kurumları ve üniversitelerin yayınlarından alındı.

Yonca Bir Bakışta: Kaynaklı Özet Tablo

Tablo yoncanın ekim, biçim, verim ve besin değerlerini kaynaklarıyla verir. Değerler ortalamadır; bölge, toprak, su ve çeşide göre değişir. Ayrıntılar bağlantılı alt sayfalarda.

Yonca Ekimi: Kısa Özet

Yonca kıyı bölgelerinde sonbaharda, kışı sert iç ve doğu bölgelerde ilkbaharda ekilir³. Tohumu küçüktür; tarla yabancı ottan temizlenir, toprak ince hazırlanır ve ekimden sonra merdane çekilir. Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü saf tohumluktan dönüme sıraya ekimde 1,5–3 kg, serpme ekimde 3–5 kg önerir³. Toprak ılıksa tohumların yarısı birkaç günde çimlenir, soğuk toprakta bu iki haftayı bulur⁷.

Bölgeye göre ekim takvimi, yonca tohumu dönüme ne kadar atılır sorusunun hesabı, yoncanın kaç günde çıktığı ve ilk yıl bakımı Yonca Ekimi sayfasında.

Yonca Verimi ve Biçim: Özet

Yonca, çiçeklenme başında, bitkilerin yaklaşık onda biri çiçek açtığında biçilir³. Biçim sayısını iklim ve su belirler: İç ve Doğu Anadolu'da 3–5, Ege ve Marmara'da 7–8, Akdeniz ve Güneydoğu'da 8–10 biçim alınır³. Kamu yayınlarına göre her biçimde dönümden ortalama 1 ton yeşil ot, yani yaklaşık 250 kg kuru ot alınır; sulu yoncalık yılda 1.200–1.800 kg kuru ot verir¹. İlkbaharda kurulan yoncalık ilk yıl az ürün verir, en yüksek verimini üçüncü yılda verir¹.

Tonaj, verimi etkileyen etkenler ve yonca dönüme kaç kilo verir sorusu Yonca Verimi sayfasında. Yonca dönüme kaç balya verir ve 10 dönüm yonca ne getirir sorularının hesaplayıcısı Yonca Getirisi sayfasında. Diğer yem bitkileriyle yan yana tablo için Yem Bitkisi Verim Tablosu'na bakın.

Yoncanın Besin Değeri: Protein Güçlü, Enerji Orta

Yoncanın asıl değeri proteinidir. Kuru maddesinde %18–22 ham protein taşır; Feedipedia ortalamayı taze yoncada %20,6, kuru otta %18,2 verir⁴. Taze yonca yaklaşık %20 kuru maddedir⁴. Protein biçim zamanıyla değişir: geç biçilen yoncada sap odunlaşır, protein düşer.

Enerjide ise yonca mısır silajının gerisindedir. ABD'de yaygın kullanılan bir yem tablosunda toplam sindirilebilir besin (TDN) yonca kuru otu için %54–59, mısır silajı için %65–72 verilir⁵. Bu yüzden süt ineği rasyonlarında ikisi çoğunlukla birlikte yer alır: yonca proteini, mısır silajı enerjiyi taşır. Baklagiller arasında protein kıyası Proteini Yüksek Yem Bitkileri sayfasında.

Yonca Hangi Hayvana Verilir? Şişme Uyarısı

Yonca süt ineği, besi sığırı, koyun ve keçi için kullanılır. Hayvan isteyerek yer.

• Süt ineği: Protein açığını kapatmada güçlüdür; mısır silajıyla iyi tamamlanır. Bkz. Süt İneği İçin Yem Bitkisi.
• Besi: Kaba yemin bir kısmı olarak, enerji kaynaklarıyla birlikte verilir. Bkz. Besi İçin Yem Bitkisi.
• Koyun ve keçi: Kuru ot ya da yeşil ot olarak verilir. Bkz. Küçükbaş İçin Yem Bitkisi.

Şişme (timpani) uyarısı: Çok taze ve körpe yonca, geviş getiren hayvanlarda işkembede gaz birikmesine, yani şişmeye yol açabilir. Lalahan Zootekni Araştırma Enstitüsü'nün yayını çok taze yonca yiyen hayvanlarda timpani vakalarına sık rastlandığını yazar⁶. Aç hayvanı birden bol taze yoncaya salmayın, rasyon değişikliğini birkaç güne yayın. Rasyon ve korunma için bir veteriner hekime ya da zootekniste danışın.

Yonca Kaç Yıl Yaşar, Ne Kadar Su İster?

Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü yoncalığın ekonomik ömrünü uygun koşulda 7–10 yıl olarak verir³. Su basan, küsküt bulaşan ya da çok sık biçilen yoncalık daha erken seyrekleşir; pratikte 3–5 yılda bir yenilemeyi hesaba katmak temkinli olur. Verim üçüncü yılda en yükseğe çıkar, sonra düşer¹.

Yonca derin köklüdür ama yılda birçok kez biçildiği için çok su ister. Aynı broşür günlük su tüketimini serin iklimde 5 mm, sıcak iklimde 7,5 mm olarak verir³; bir dönümde 1 mm su yaklaşık 1 ton eder. Pratik kural her biçim için 2 sulamadır: biri biçimden 7–10 gün önce, biri biçimden sonra¹. Sulama hesabının ayrıntısı yonca sulaması bölümünde.

Yoncanın Güçlü Yanları ve Dikkat Edilecekler

• Güçlü: Kaba yemler içinde proteini en yüksek bitkilerdendir⁴.
• Güçlü: Havanın azotunu bağlar; ardından gelen ürün bu azottan yararlanır.
• Güçlü: Bir kez ekilir, yıllarca biçilir; kuru ot olarak depolanır ve satılabilir.
• Dikkat: Biçim sayısı suya bağlıdır; sulama kısıtlıysa verim düşer.
• Dikkat: Durgun suya, yüksek taban suyuna ve küsküte hassastır³.
• Dikkat: Enerjisi mısır silajından düşüktür⁵; çok taze ot şişme yapabilir⁶.

Yonca mı Başka Bir Bitki mi? Karşılaştırmalar

Yoncanın yerini tutan tek bir bitki yok; her karşılaştırma farklı bir ihtiyaca cevap verir.

• Mısır silajı: Mısır enerji ve nişastada güçlüdür, tek biçimde çok hacim verir; yonca proteinde güçlüdür. Çoğu süt işletmesinde ikisi birlikte kullanılır. Bkz. Yonca mı Mısır Silajı mı?
• Reygras: Tek yıllık bir buğdaygildir, kışlık ekilir ve ilkbaharda erken ot verir; yonca ise ilkbahardan sonbahara biçilir. Bkz. Reygras mı Yonca mı?
• Korunga: O da baklagildir; kıraç arazide iyi bir seçenektir. Bkz. korunga rehberi veKorunga mı Maralfalfa mı?
• Maralfalfa: Hacim için kurulan bir fil otu çeşididir; yoncanın proteinini vermez. Bkz. Maralfalfa mı Yonca mı?

Kuru yonca ve yonca balyasının piyasa fiyatı için kamu ve borsa verisini derlediğimiz Kaba Yem Fiyatları sayfasına bakın.

Tire'den Bakış: Yoncanın Yanına Maralfalfa

İzmir Tire'deki tarlamızda yonca değil, Maralfalfa (Pakchong-1), Odot ve Red Napier çeliği yetiştiriyoruz. Yonca baklagildir, azot bağlar, proteini yüksektir; protein ve toprak ıslahı istiyorsanız yerinde bir tercihtir. Maralfalfa ise fil otunun bir çeşididir ve başka bir işi görür: sulanabilir kalıcı parselde kaba yem hacmi.

Maralfalfa bir kez çelikle dikilir, yaklaşık 15 yıl tarlada kalır. İlk hasat dikimden yaklaşık 100 gün sonradır; sonra tonaj için 80–90, protein için 50–60 günde bir biçilir. Hasat başına 30–40 ton/dönüm, yılda 2–3 hasatla 70–100 ton/dönüm yeşil ot verir. Ham proteini taze otta %14–18, silajda %11–14'tür; yoncanın altındadır. Mısırın yaklaşık üçte biri kadar su ister. Kışın uykuya yatar, ilkbaharda kökten yeniden sürer. Yonca ve Maralfalfa aynı işletmede birlikte kullanılabilir.Kaç çelik gerektiği 1 Dönüme Kaç Maralfalfa Çeliği Gerekir? sayfasında.

Sık Sorulan Sorular